Z DZIEJÓW POGWIZDOWA NOWEGO, cz. I

Po raz pierwszy Pogwizdów Nowy jako przysiółek Rudnej Wielkiej, jest wymieniony w materiałach źródłowych pochodzących z roku 1850. Rudna Wielka została osadzona na prawie niemieckim w II połowie XIV wieku, jak większość wsi okręgu rzeszowskiego należących do rodu Rzeszowskich – herbu Półkozic.


Po śmierci Jana Rzeszowskiego stała się ona własnością jego brata Jana Feliksa Starego, który już kilka tygodni później zastawił ją wraz z sąsiednią Wolą (Rudną Małą) Mikołajowi z Piotraszówki, Mikołajowi z Topolówki i Pawłowi Sławięckemu. Następnymi dziedzicami wsi z rodu Rzeszowskich byli: Jan ze Staromieścia i Jan Młodszy zwany Rudzkim, kasztelan przemyski. Od końca XV wieku dziedzicem Rudnej Wielkiej był Piotr Rzeszowski. Na terenie wsi znajdował się wówczas młyn i karczma. Uprawiano 10 łanów ziemi ornej. Trzy lata później Andrzej Rzeszowski zrzekł się praw do części dóbr rzeszowskich, w tym do Rudnej Wielkiej, na rzecz wojewody ruskiego Jana Pileckiego.

W latach 60. i 70-tych XVI wieku właścicielem wsi był sekretarz królewski Krzysztof Głowa, który włączył Rudną Wielką do nowo powstałego klucza głogowskiego. Po jego śmierci Rudna Wielka znajdowała się w posiadaniu jego żony Krystyny z Paniowa Głowiny, która następnie sprzedała dobra głogowskie Mikołajowi Spytkowi Ligęzie. W ten sposób Rudna Wielka ponownie znalazła się w składzie dóbr rzeszowskich. W czerwcu 1624 roku wieś została splądrowana przez oddziały tatarskie ordy budżackiej. Podczas napadu został spalony tartak. Ocalało jedynie 20 gospodarstw kmiecych oraz 10 gospodarstw zagrodniczych i 9 komorniczych. Po śmierci Mikołaja Spytki Ligęzy (1637 r.) dobra głogowskie ze wsią Rudną Wielka objęła jego córka Pundencjana zamężna z Dominkiem Władysławem Ostrogskim-Zasławskim.

Następnie cały kompleks dóbr rzeszowskich z kluczem głogowskim został przejęty przez Jerzego Sebastiana Lubomirskiego. W marcu 1657 roku Rudna Wielka została bardzo zniszczona na skutek najazdu siedmiogrodzko-kozackiego. Odziały nieprzyjaciela spaliły 12 chałup kmiecych, 6 gospodarstw zagrodniczych i 13 komorniczych. W znacznym stopniu uległa zniszczeniu karczma. Z zachowanych materiałów źródłowych dowiadujemy się, że Siedmiogrodzianie i Kozacy zamordowali wówczas 9 miejscowych kmieci.

Po śmierci hetmana polnego J. S. Lubomirskiego dobra rzeszowskie wraz z Rudną Wielką przejął jego syn Hieronim Augustyn Lubomirski. W październiku 1672 roku miał miejsce kolejny najazd tatarski, podczas którego zniszczono większość gospodarstw kmiecych, kilka gospodarstw zagrodniczych i komorniczych oraz młyn i drugą karczmę. W tym czasie we wsi, uprawiano tylko 6 łanów pól ornych.

Na początku XVIII wieku w Rudnej (Rudna Większa i Mniejsza) znajdowało się 70 chałup; większość z nich należała do kmieci (półankowych). Wieś położona była na szlaku komunikacyjnym, toteż często była narażana na przemarsze przez swoje terytorium obcych wojsk (noclegi i obozy), niosąc ze sobą zniszczenia i grabieże (woły, wozy). Ponadto mieszkańców Rudnej nękały liczne klęski żywiołowe (szarańcza, grad).

Po śmierci H. A. Lubomirskiego dobra rzeszowskie należały do trzech jego synów: Jerzego Ignacego, Jana Kazimierza i Aleksandra Jakuba. W 1722 doszło do podziału dóbr, który został ostatecznie potwierdzony cztery lata później. Na mocy tego porozumienia klucz głogowski z Rudną Wielką otrzymał Jan Kazimierz Lubomirski. Po jego śmierci majętność głogowską otrzymała wdowa po nim Urszula z Branickich. Po jej śmierci Rudną Wielką odziedziczyła jej córka Maria, żona Karola Radziwiłła. Należy zaznaczyć, że 1786 roku wieś zamieszkiwało 700 osób (120 domów). Po śmierci Marii Radziwiłłowej (1794) dobra głogowskie, zostały przejęte przez władze austriackie za niespłacone długi. W 1802 roku nowym właścicielem majętności  głogowskiej został Filip hr.Schwerts von Spork.

W latach 20-tych XIX wieku Rudną Wielką zakupił Józef Dąmbski. I to właśnie rodzina Dąmbskich była ostatnim właścicielem majątku ziemskiego w Rudnej Wielkiej. W 1850 roku w odległości ok. 2 km na wschód od dworu Dąmbskich, powstały pierwsze nędzne chałupy („budnioków”) robotników dworskich. Wśród nich był Wawrzek Czyż, który podobno lubił gwizdać, pogwizdywać w drodze do pracy i z pracy. Toteż z czasem przezywano go „Gwizdała”, jego dzieci – dziećmi „po Gwizdale”, a potem nazwa przeniosła się na cały przysiółek, który zaczęto nazywać „Pogwizdów”. Według innej wersji, nazwa przysiółku może pochodzić od gwiżdżącego w polu wiatru.

W 1944 roku w wyniku reformy rolnej, przeprowadzonej na podstawie dekretu PKWN, majątek w Rudnej Wielkiej został przejęty przez skarb państwa, a w 1945 roku uległ parcelacji. Według Słownika Geograficznego Królestwa Polskiego w 1887 roku w Pogwizdowie jako przysiółku Rudnej Wielkiej, mieszkało 503 osoby (256 mężczyzn, 249 kobiet); wszyscy wyznania rzymsko-katolickiego. Na początku XX wieku na terenie Pogwizdowa znajdowało się ok. 130 domów. Przez przysiółek biegły dwie drogi: „zapłocie” i „wieś”.

W latach 1913-14 podjęto starania o utworzenie samodzielnej wioski. Głównie na skutek wybuchu I wojny światowej zakończyły się niepowodzeniem. Podobno jednym z pierwszych mieszkańców Pogwizdowa który potrafił czytać był b. żołnierz armii austriackiej Walenty Czyż – późniejszy naczelnik wioski.

W 1905 roku powstała szkoła w Pogwizdowie. Początkowo nauka odbywała się w wynajętej chałupie, ale już 1910 roku szkoła została przeniesiona do nowego budynku. Szematyzmy Galicji wymieniają trzech nauczycieli zatrudnionych w szkole w Pogwizdowie: Tytus Micał (1911), Władysław Hampel (1912-1913), Walenty Wójcik (1914). Należy jeszcze zaznaczyć, że od roku 1891 dzieci z Pogwizdowa uczęszczały do szkoły w Rudnej Wielkiej, która została wybudowana na gruncie darowanym przez Stanisława Dąmbskiego.

Dopiero w roku 1929 Pogwizdów stał się samodzielną gromadą i otrzymał nazwę: Pogwizdów Nowy.

c.d.n.

Ryszard Tłuczek

Seo wordpress plugin by www.seowizard.org.